Sanat tarihinin en büyük skandalları

Sanat tarihi, sanıldığının aksine sessiz müze salonlarından ibaret değil; yuhalanan sergiler, milyonluk sahtecilikler, çözülememiş hırsızlıklar ve kariyer bitiren davalarla dolu. Üstelik bu skandalların çoğu, sanatın kendisini de değiştirdi: bugün başyapıt saydığımız pek çok eser, ilk göründüğünde rezalet olarak karşılanmıştı. Bu yazıda sanat dünyasını sarsan olayları dört başlıkta topluyoruz.

Skandal sanatın neresinde?

Skandal, çoğu zaman sanatın ilerlediği anın gürültüsüdür. On dokuzuncu yüzyıl Paris'inde resmi Salon sergisine kabul edilmeyen eserler için açılan "Reddedilenler Salonu", bugün ders kitaplarındaki tabloların ilk adresiydi. Manet'nin çıplak bir kadını mitolojik kılıf olmadan, doğrudan izleyicinin gözüne bakarken resmettiği Olympia, dönemin seyircisini öfkeden deliye döndürdü. İzlenimciler yıllarca alay konusu oldu; akımın adı bile aşağılama amaçlı bir eleştiri yazısından doğdu. Zamanla terazi tersine döndü: dünkü rezalet, bugünün klasiği oldu. Bu döngü, skandalın sanat tarihindeki en verimli mekanizma olduğunu gösteriyor.

Sergiden kaldırılan eserler

Kimi eserler yalnızca eleştirilmekle kalmadı, fiziksel olarak reddedildi. En ünlü örnek, Marcel Duchamp'ın 1917'de bir sergiye "Çeşme" adıyla imzalı bir pisuvar göndermesidir: eser sergilenmedi, ama o ret kararı kavramsal sanatın doğum belgesi sayılır. "Sanat nedir" sorusunu bu kadar ucuz bir nesneyle bu kadar pahalıya soran başka bir eser yoktur.

Egon Schiele'nin çıplaklıkları müstehcenlik suçlamalarıyla karşılaştı; yirminci yüzyılın ortasında dahi pek çok modern eser, Nazi Almanyası'nda "yoz sanat" damgasıyla müzelerden toplatıldı ve teşhir amaçlı bir utanç sergisinde gösterildi. Tarihin cilvesi şu ki o sergiye giren isimlerin çoğu — Kandinsky'den Klee'ye — bugün modern sanatın kurucuları olarak anılıyor. Rembrandt'ın Gece Devriyesi ise başka türlü bir hedef oldu: yüzyıllar içinde birden fazla saldırıya uğradı ve her seferinde sabırla restore edildi.

Skandal her zaman esere yönelmez; bazen sanatçının kendisi skandaldır. Barok ustası Caravaggio, kavgaları ve bir ölümle sonuçlanan olay yüzünden Roma'dan kaçmak zorunda kalmış, hayatının son yıllarını firari olarak geçirmiştir — resimlerindeki keskin karanlık, biyografisiyle üzücü bir uyum içindedir. Sanat tarihi, eserle hayatın birbirine bulaştığı bu tür hikâyeleri hiç eksik etmedi.

Sahtecilik vakaları

Sanat piyasasının en karanlık odası sahteciliktir; en ünlü faili ise Hollandalı Han van Meegeren. Yeteneği eleştirmenlerce küçümsenen ressam, intikamını Vermeer taklitleri yaparak aldı — o kadar başarılıydı ki sahtelerinden biri savaş yıllarında Nazi ileri gelenlerinden Göring'in koleksiyonuna girdi. Savaştan sonra ulusal hazine satmakla suçlanınca kendini ancak "o tablo sahte, ben yaptım" diyerek kurtarabildi ve mahkemede hünerini kanıtlamak zorunda kaldı. Vatan hainliğinden sahteciliğe düşen dosyası, sanat tarihinin en tuhaf davalarından biridir.

Yakın dönemin en büyük vakası ise New York'ta patladı: köklü Knoedler galerisi, Rothko ve Pollock imzalı diye sattığı çok sayıda tablonun aslında tanınmamış bir taklitçinin elinden çıktığı ortaya çıkınca kapandı. Pollock'un damlatma tekniği gibi "taklit edilemez" sanılan üslupların bile kandırabilmesi, piyasayı bilimsel incelemeye mecbur etti: bugün şüpheli bir tabloda pigmentin kimyası, tuvalin yaşı ve fırça izleri birlikte sorgulanıyor. Yine de uzmanların kabul ettiği rahatsız edici bir ihtimal var: müzelerin duvarlarında hâlâ yakalanmamış sahteler asılı olabilir.

Sahteciliğin bir akrabası da tartışmalı atıflardır. Rekor fiyata satılan ve Leonardo'ya atfedilen Salvator Mundi tablosu bunun en güncel örneği: kimi uzmanlar eseri ustanın elinden sayarken kimileri atölye işi olduğunu savunuyor. Tablo satıştan sonra uzun süre kamuoyu önünde sergilenmeyince, "dünyanın en pahalı tablosu nerede" sorusu başlı başına bir gizeme dönüştü.

Çalınan tablolar

1911'de bir sabah, Louvre'da Mona Lisa'nın yerinde boş bir duvar bulundu. Tabloyu, müzede çalışmış İtalyan Vincenzo Peruggia paltosunun altında çıkarmıştı; iki yıl sonra eseri İtalya'da satmaya çalışırken yakalandı. İşin tuhafı şu: Mona Lisa'yı dünyanın en ünlü tablosu yapan şeylerden biri de bu hırsızlıktır — kayıp haberi aylarca manşetlerden inmedi, insanlar boş duvarı görmeye geldi.

Munch'un Çığlık'ı ise iki kez çalındı: 1994'te Oslo'daki Ulusal Galeri'den, 2004'te silahlı bir baskınla Munch Müzesi'nden. İki seferde de eserler sonunda kurtarıldı. Kurtarılamayanlar da var: 1990'da Boston'daki Isabella Stewart Gardner Müzesi'nden polis kılığındaki hırsızların götürdüğü tablolar — aralarında Vermeer ve Rembrandt eserleri de vardı — hâlâ bulunamadı. Müze, boş çerçeveleri duvarda bırakarak dünyanın en hüzünlü sergisini yapıyor.

Skandaldan sonra değeri artan eserler

Skandalın en modern hâli, onu bizzat sahneleyen sanatçılardır. Banksy'nin Kız ve Balon'u, bir müzayedede satıldığı anda çerçeveye gizlenmiş düzenekle kendini kısmen imha etti; parçalanmış hâliyle yeni bir isim alan eser, sonraki satışında çok daha yüksek fiyat buldu. Duchamp'ın reddedilen pisuvarı bugün sanat tarihinin en etkili eserleri arasında sayılıyor; Olympia, Orsay Müzesi'nin gururu. Sahtecilik kurbanı müzeler bile bazen van Meegeren taklitlerini "sahtecilik tarihi" başlığıyla sergiliyor.

Kısacası sanat dünyasında rezaletin ömrü kısa, etkisi uzundur. Yuhalanan eser klasikleşir, çalınan tablo efsaneleşir, sahtecilik davası bilime kapı açar. Bu hikâyelerin kahramanlarını ne kadar tanıyorsunuz? Çığlık'ın ressamından Mona Lisa'nın evine, Quizo'nun görsel sanatlar kategorisinde bu yazının izini taşıyan epey soru var — skandal bilgisi de bilgidir, rakipli quizde deneyin.