Kitaptan uyarlanan filmler: roman mı, film mi daha iyi?

"Kitabı daha iyiydi." Sinema salonlarından çıkarken en sık duyulan cümlelerden biri bu — ve çoğu zaman haklı bir cümle. Ama her zaman değil. Sinema tarihi, kaynağını aşan uyarlamalarla da doludur. Peki bir roman perdeye taşınırken tam olarak ne olur? Neden bazı uyarlamalar başyapıta dönüşürken bazıları hayranlarını küstürür? Bu yazıda uyarlamanın doğasına bakıyor, hem dünya hem Türk edebiyatından örneklerle "roman mı, film mi" sorusunun peşine düşüyoruz.

Uyarlama neyi değiştirmek zorunda?

Roman ile film, aynı hikâyeyi anlatsalar bile bambaşka diller konuşur. Roman zamanı dilediği gibi esnetir: bir karakterin iç sesini sayfalarca dinletebilir, on yılı tek cümlede geçebilir. Film ise genellikle iki-üç saatlik bir süreye ve gösterme zorunluluğuna mahkûmdur. İç monolog perdede ya dış sese ya da bir bakışa dönüşmek zorundadır; yan karakterler birleştirilir, olay örgüsü budanır.

Bu yüzden "birebir uyarlama" aslında bir yanılsamadır. İyi uyarlama, kitabın cümlelerine değil ruhuna sadık kalandır. Kötü uyarlama ise çoğu zaman en sadık görünenidir: her sahneyi aktarmaya çalışırken hikâyenin nefesini keser. Sinema kuramcılarının uzun süredir söylediği gibi, uyarlama bir çeviri değil, yeniden yaratımdır.

Sadık kalan uyarlamalar

Yine de sadakatin ödüllendirdiği örnekler var. Victor Hugo'nun Sefiller'i, sinema ve müzikal sahnesinde defalarca yeniden yorumlandı; Jean Valjean'ın vicdan hikâyesi o kadar sağlamdır ki neredeyse her uyarlama ayakta kalır. Jane Austen'ın Gurur ve Önyargı'sı da benzer biçimde şanslıdır: Elizabeth ile Darcy arasındaki zekâ atışması, diyalog ağırlıklı yapısıyla zaten senaryo gibi yazılmıştır.

Yüzüklerin Efendisi uyarlamaları ise sadakat tartışmasının en ilginç örneğidir: kitabın bazı bölümleri atlanmış, bazı karakterler dönüştürülmüştür; ama Tolkien'in dünyasının dokusu, ölçeği ve ahlaki ağırlığı korunduğu için hayranların büyük kısmı filmleri benimsedi. Ders açık: okur ayrıntıyı değil, duyguyu geri ister.

Bu arada "en çok uyarlanan" unvanı da bir edebiyat sorusu klasiğidir. Kesin bir sayaç yok; ama sinema tarihçileri en çok perdeye taşınan edebi kahramanlar arasında hep aynı isimleri sayar: Sherlock Holmes, Drakula ve Shakespeare'in kahramanları. Dickens'ın Bir Noel Şarkısı ile Sefiller de her on yılda yeni bir versiyonla dönen metinlerdendir. Bir hikâyenin bu kadar çok kez çekilebilmesi, aslında uyarlamanın en güçlü savunmasıdır: iyi hikâye eskimez, yalnızca yeniden anlatılır.

Kitabı aşan filmler

Sinema tarihinin sevilen bir sırrı, en büyük filmlerin bir kısmının orta karar kitaplardan doğmasıdır. Baba, Mario Puzo'nun popüler romanından yola çıkar; Coppola'nın elinde bir aile ve iktidar destanına dönüşür ve romanın şöhretini fersah fersah geçer. Hitchcock'un gerilimleri de benzer biçimde, kaynak metinlerini gölgede bırakmıştır.

Stephen King uyarlamaları bu tartışmanın iki ucunu birden barındırır: Esaretin Bedelleri, mütevazı bir uzun öyküden yola çıkıp izleyici listelerinin zirvesine yerleşti. Cinnet (The Shining) ise Kubrick'in elinde Kral'ın romanından öylesine uzaklaştı ki yazarın kendisi filmi hiç sevmedi — ama sinema tarihi Kubrick'ten yana karar verdi. Kitabı aşan film, çoğu zaman kitaba itaat etmeyen filmdir.

Türk edebiyatından uyarlamalar

Türk sineması ve televizyonu, edebiyatla hep iç içe oldu. Reşat Nuri Güntekin'in Çalıkuşu'su defalarca filme ve diziye çekildi; Feride, her kuşağın ekranında yeniden hayat buldu. Rıfat Ilgaz'ın Hababam Sınıfı, sinemamızın en sevilen komedi serisine dönüştü — öyle ki bugün pek çok izleyici filmleri bilir de kaynağın bir kitap olduğunu bilmez. Bu da uyarlamanın bir başka gücü: eseri bambaşka kitlelere taşımak.

Halid Ziya Uşaklıgil'in Aşk-ı Memnu'su, hem eski hem yeni televizyon uyarlamalarıyla Türkiye'de bir kültür olayı hâline geldi; Bihter, romandan yüz yılı aşkın süre sonra yeniden ulusal bir tartışma konusu oldu. Yaşar Kemal'in İnce Memed'i ve Sabahattin Ali'nin eserleri de perdeye taşındı; Kürk Mantolu Madonna'nın görkemli bir sinema uyarlamasını bekleyenler ise hâlâ az değil. Fakir Baykurt'tan Orhan Kemal'e toplumcu yazarların romanları, 1960-80 dönemi sinemamızın toplumsal gerçekçi damarını doğrudan besledi.

Okumadan izlemek: ne kaybedersiniz?

Peki sıralama önemli mi? Önce kitap okunursa film çoğu zaman "eksik" gelir; önce film izlenirse kitap boyunca kafanızda oyuncuların yüzleri dolaşır. İkisi de bir şey kaybettirir, ikisi de bir şey kazandırır.

Kaybedilen şey genellikle iç dünyadır: romanın size bıraktığı hayal etme payı, filmde yönetmenin seçimleriyle doldurulur. Raskolnikov'un vicdan azabını Suç ve Ceza'nın sayfalarında sayfalarca yaşarsınız; en iyi uyarlama bile bunu ancak sezdirebilir. Buna karşılık film, romanın veremediğini verir: müzik, yüz, atmosfer — Sefiller'in barikat sahnesini gözle görmenin gücü başkadır.

Bizim önerimiz pratik: hikâye ağırlıklı, olay örgüsü güçlü kitaplarda önce filmi izlemek pek şey kaybettirmez. İç ses ağırlıklı, dil ustalığına dayanan eserlerde ise mutlaka önce kitap. Ve en iyisi, ikisini de birer özgün eser olarak görmek; çünkü "hangisi daha iyi" sorusunun dürüst cevabı çoğu zaman şudur: ikisi farklı şeylerde iyi.

Uyarlamalar, edebiyat bilgisini sınamanın da en eğlenceli yollarından biri. Hangi filmin hangi romandan uyarlandığını, hangi karakterin hangi yazarın kaleminden çıktığını ne kadar biliyorsunuz? Quizo'nun edebiyat kategorisinde Çalıkuşu'ndan Sefiller'e bu yazıdaki eserlerin çoğu sizi bekliyor — bir rakip bulun ve yarışmanın sonunda kimin "kitabını daha iyi" bildiğini görün.