İnternet kültürünün unutulmaz anları

İnternet kültürünün tarihi, resmî bir arşivde değil, kolektif hafızada tutulur. Bir hayvanat bahçesi videosuyla açılan video çağı, rengi tartışılan bir elbise, iki nokta ve bir parantezle kurulan ilk gülücük... Bunların hiçbiri planlanmış değildi; ama her biri milyonlarca insanın aynı anda aynı şeye güldüğü, şaşırdığı ya da tartıştığı ortak anlar yarattı. Bu yazıda internet kültürünün nasıl oluştuğuna, Türkiye'deki özgün hâline ve akımların neden bu kadar hızlı sönümlendiğine bakıyoruz.

İnternet kültürü nasıl oluştu?

Aslında internetten de eski bir başlangıç noktası var: 1982'de bilgisayar bilimci Scott Fahlman, üniversitenin mesaj panosunda şakaları ciddi mesajlardan ayırmak için iki nokta, tire ve parantezden oluşan gülen yüz işaretini önerdi. Duygu aktarma sorununa bulunan bu pratik çözüm, dijital iletişimin ilk kültürel buluşu sayılır. Aynı ihtiyacın bir sonraki cevabı Japonya'dan geldi: 1990'ların sonunda Shigetaka Kurita'nın cep telefonları için tasarladığı küçük semboller, bugün evrensel bir dile dönüşen emojinin atasıydı.

Meme kelimesinin kendisi de internetten eskidir: Terimi 1976'da biyolog Richard Dawkins, genlerin biyolojide yaptığını kültürde yapan — kopyalanarak, değişerek yayılan — birimleri tanımlamak için ortaya attı. İnternet, bu kuramsal kavrama kusursuz bir yaşam alanı sundu; kopyalama maliyeti sıfıra inince kültürel evrim gözle izlenebilir hıza ulaştı.

Kültürün kendisi ise topluluklarla doğdu. Çevirmeli bağlantı döneminin IRC kanalları ve forumları, kendi şakaları, kısaltmaları ve görgü kuralları olan kapalı dünyalardı. Meme dediğimiz şey — taklit edilerek çoğalan kültürel öge — ilk kez bu kapalı dünyalarda mayalandı. 2005'te YouTube'un kuruluşu ve kurucu ortak Jawed Karim'in hayvanat bahçesinde çektiği ilk video, bu kültüre görüntülü bir sahne açtı; Numa Numa gibi erken viral videolar ve bir oyun baskınını tek başına savaş narasıyla bozan Leeroy Jenkins kaydı, sıradan insanların bir gecede fenomen olabildiğini gösterdi.

Forum ve sözlük dönemi

Türkiye'nin internet kültürü, dünyadakinden farklı bir mecrada şekillendi: sözlüklerde. 1999'da kurulan Ekşi Sözlük, bilgiyle mizahı aynı satırda buluşturan kendine özgü bir yazı türü yarattı; onu izleyen sözlükler ve dev forumlar, Türkçe internetin hem mizah okulunu hem tartışma kültürünü kurdu. MSN Messenger'ın titreşen pencereleri, uzun rumuzlar ve durum mesajı edebiyatı da bu dönemin gündelik ritüelleriydi. Bugün sosyal medyada dolaşan pek çok kalıp şakanın soyağacı izlendiğinde, yol genellikle bir sözlük başlığına ya da forum imzasına çıkar. Caps kültürü — fotoğrafın üstüne vurucu bir cümle yazma sanatı — da en verimli çağını bu topluluklarda yaşadı. Bu dönemin fiziksel mekânı da unutulmamalı: Evde bağlantının lüks olduğu yıllarda internet kafeler, oyun turnuvalarından forum kavgalarına kadar bu kültürün ilk buluşma noktalarıydı.

Sosyal medyanın yaydığı akımlar

2010'larla birlikte kültürün ölçeği değişti. Twitter, Facebook ve Instagram, bir esprinin ülke sınırını aşma süresini günlerden dakikalara indirdi. Dönemin sembol anları hâlâ hatırlanır: 2012'de Gangnam Style'ın dans figürüyle dünyayı dolaşıp izlenme rekorlarını yeniden yazması; 2014'te ALS hastalığına dikkat çeken Ice Bucket Challenge ile ünlülerin başlarından aşağı buzlu su dökmesi; 2015'te bir elbisenin mavi-siyah mı, beyaz-altın mı olduğu sorusunun interneti gerçek anlamda ikiye bölmesi. Elbise tartışması özellikle önemliydi, çünkü konu bir espri değil algının kendisiydi — herkes aynı fotoğrafa bakıyor ama aynı şeyi görmüyordu. Somurtkan yüzlü kedi Grumpy Cat'in bir fotoğraftan küresel bir markaya dönüşmesi ise internet şöhretinin artık bir ekonomi olduğunu ilan etti. Vine'ın altı saniyelik videoları ve ardından TikTok, mizahın birimini iyice küçülttü: Artık bir akımın ömrü bir dans figürü, bir ses kaydı, bir bakış kadar olabiliyordu. Aynı yıllarda meme, ifade biçimi olmaktan çıkıp bir iletişim katmanına dönüştü; siyasetçisinden markasına herkes bu dili konuşmayı öğrenmek zorunda kaldı.

Türkiye'den internet anları

Türkçe internet, küresel akımları izlemekle kalmadı; kendi klasiklerini üretti. Sözlük başlıklarından doğup gündelik dile karışan kalıplar, haber bültenlerine düşen sokak röportajı kesitleri, bir anda herkesin diline dolanan şarkı nakaratları ve televizyon anları, yerli meme dağarcığının temelini oluşturdu. Türkiye'nin farkı, mizahın söze dayalı olması: Küresel memeler çoğunlukla görüntü üzerinden yayılırken, Türkçe internet esprisi kelime oyunuyla, taklitle ve bağlam kaydırmayla çalışır. Bu yüzden pek çok yerli şaka çeviriye direnir; anlamak için sadece dili değil, o haftanın gündemini de bilmek gerekir. Bu ortak gündem bilgisi, bir bakıma ülkenin görünmez sınavıdır — kim ki güncel espriyi açıklamak zorunda kalır, geç kalmış demektir.

Bir akım neden hızla söner?

İnternet akımlarının ömrü kısadır, çünkü değerleri yeniliklerinden gelir. Bir espri herkese ulaştığı anda sürpriz gücünü kaybeder; markalar ve reklamlar akıma dahil olduğunda ise topluluk onu terk edilmiş sayar. Algoritmalar da bu döngüyü hızlandırır: Yükselen içerik herkese aynı anda gösterilir, doygunluk birkaç güne sıkışır. Ama sönmek yok olmak değildir — eski memeler nostalji dalgasıyla geri döner, yeni kuşak onları yeniden keşfeder ve kültürün ortak sözlüğüne kalıcı maddeler eklenir. İşte bu sözlüğe ne kadar hâkim olduğunuz, iyi bir yarışma konusudur: Quizo'nun popüler kültür kategorisinde, internet tarihinin bu anlarını hatırlayıp hatırlamadığınızı bir rakip karşısında test edebilirsiniz.