Dünyanın en gizemli müzeleri ve eserleri

Müzeler cevap vermek için kurulur: şu vazo şu yüzyıldan, bu tablo şu ressamdan. Ama her büyük müzenin bir de sessiz kalan köşesi vardır — kimin yaptığı bilinmeyen bir mekanizma, okunamayan bir kitap, boş bırakılmış bir çerçeve. Bu yazıda dünyanın dört bir yanından, cevabından çok sorusuyla ünlü müzeleri ve eserleri geziyoruz; rotanın son durağı Türkiye.

Bir eseri gizemli yapan nedir?

Gizemin müzedeki üç kaynağı var. Birincisi bilgi eksikliği: eserin kim tarafından, ne için yapıldığını bilmiyoruzdur. İkincisi kayıp: eserin kendisi ortada yoktur, hikâyesi duvarda asılıdır. Üçüncüsü ise erişim: eser vardır ama göremezsiniz — depodadır, kilit altındadır ya da yalnızca uzmanlara açıktır. İyi bir müze gezgini bu üç gizem türünü ayırt etmeyi öğrendiğinde, vitrindeki etiketlerin anlattığından çok daha büyük bir hikâye okumaya başlar.

Kaynağı tartışmalı eserler

Atina'daki Ulusal Arkeoloji Müzesi'nin en şaşırtıcı parçalarından biri, bir batıktan çıkarılan Antikythera düzeneğidir: antik çağdan kalma, dişli çarklarla çalışan ve gök cisimlerinin hareketini hesaplamaya yaradığı düşünülen bu mekanizma, "antik dünyanın bilgisayarı" diye anılır. Böyle bir hassasiyetin o çağda nasıl mümkün olduğu, araştırmacıları onlarca yıldır uğraştırıyor.

Yale Üniversitesi'nin nadir kitaplar kütüphanesinde saklanan Voynich el yazması ise dünyanın en inatçı bilmecelerinden: bilinmeyen bir alfabeyle yazılmış, tanımlanamayan bitki çizimleriyle dolu bu kitabı bugüne dek ne dilbilimciler ne de şifre uzmanları çözebildi. Sahte mi, şifre mi, kayıp bir dil mi — kuramlar bitmiyor. Bu kervana bir zamanlar "Aztek işi" diye sergilenen kristal kafatasları da eklenebilir; incelemeler çoğunun on dokuzuncu yüzyıl üretimi olduğunu gösterdi ve müzeler etiketlerini utançla değiştirdi. Gizem bazen çözülür; ama çözüm de başka bir hikâyedir.

Çalınan ve geri dönmeyen parçalar

Boston'daki Isabella Stewart Gardner Müzesi, dünyanın en tuhaf sergisine ev sahipliği yapıyor: boş çerçeveler. 1990'daki soygunda götürülen tablolar — aralarında Vermeer ve Rembrandt eserleri de vardı — bulunamadı; kurucusunun vasiyeti koleksiyonun düzenini değiştirmeyi yasakladığı için çerçeveler duvarda, kayıplarını bekliyor.

Bu başlığın bir de diplomatik yüzü var: yerinden koparılmış ama "çalıntı mı, satın alınmış mı" tartışması bitmeyen eserler. En bilineni, Atina'daki Parthenon Tapınağı'ndan on dokuzuncu yüzyıl başında sökülüp Londra'ya taşınan ve bugün British Museum'da sergilenen mermerlerdir; Yunanistan onları yıllardır geri istiyor, iki ülke arasındaki tartışma müzecilik etiğinin en büyük sınav sorusu olmayı sürdürüyor. Benzer iade talepleri Mısır'dan Nijerya'ya pek çok ülkenin gündeminde — modern müze, artık yalnızca eserleri değil, onları edinme biçimini de açıklamak zorunda.

Rusya'daki Katerina Sarayı'nın ünlü Kehribar Odası ise topyekûn kayıp bir eser: duvarları kehribar panellerle kaplı bu salon, İkinci Dünya Savaşı'nda sökülüp götürüldü ve bir daha izine rastlanmadı. Bugün sarayda gezilen oda, yıllar süren emekle yapılmış bir yeniden inşadır — yani müzenin kendisi, kaybın anıtıdır. Louvre'daki Mona Lisa'nın 1911'de çalınıp iki yıl sonra bulunması ise ters yönde bir ders verir: bazen eseri efsaneleştiren şey, yokluğudur.

Sergilenmeyen koleksiyonlar

Az bilinen bir gerçek: büyük müzelerin koleksiyonlarının yalnızca küçük bir bölümü vitrindedir. Geri kalanı iklim kontrollü depolarda uyur; ışığa dayanıksız tekstiller ve kâğıt eserler dönüşümlü gösterilir, kimi parça mülkiyet davaları sonuçlanana dek gözlerden uzak tutulur. Vatikan'ın "gizli arşivi" ise adının çağrıştırdığı komploların aksine bir araştırma arşividir — ama yüzyıllardır kapalı kalmış bölümlerinin belgeleri kademeli açıldıkça tarihçilerin iştahını kabartmayı sürdürüyor. Kısacası her müzenin görünen yüzünün altında, ancak araştırmacıların dolaşabildiği ikinci bir müze vardır. Bir dahaki gezinizde vitrindekilere bakarken bunu hatırlayın: gördüğünüz, buzdağının ucu.

Türkiye'den gizemli eserler

Türkiye, gizemli eser konusunda dünyayla yarışacak zenginlikte. İstanbul'un altındaki Yerebatan Sarnıcı, yüzlerce mermer sütunuyla başlı başına bir yeraltı masalı; ama asıl bilmecesi, iki sütunun kaidesine yerleştirilmiş Medusa başlarıdır. Biri yan, biri baş aşağı duran bu başların neden bu konumda kullanıldığı kesin olarak bilinmiyor — kötülükten koruma inancı mı, yoksa devşirme malzemenin pratik kullanımı mı, tartışma sürüyor.

Adıyaman'daki Nemrut Dağı'nın zirvesinde, Kommagene Krallığı'ndan kalma dev taş başlar gün doğumunu bekler; kral mezarının tümülüsün neresinde olduğu ise bunca araştırmaya rağmen hâlâ kesinleşmedi. Şanlıurfa'daki arkeoloji müzesi ve hemen yakınındaki Göbekli Tepe de listeye eklenmeli: bilinen en eski anıtsal tapınak alanlarından biri olan bu yerleşim, "önce tapınak mı vardı, yoksa şehir mi" sorusunu sorarak uygarlık tarihinin ders kitabı anlatısını sarsmaya devam ediyor. Topkapı Sarayı, padişahlara yüzyıllarca ev sahipliği yapmış koridorlarında hem kutsal emanetler gibi görülmesi başlı başına deneyim olan hazineler hem de envanterinin derinliklerinde uzmanları bekleyen sayısız eser barındırır. Ayasofya ise tek başına bir gizem katmanları müzesidir: Bizans mozaikleri sıvaların altından yüzyıllar sonra çıkarılmıştır, duvarlarında Viking yazıtı olduğu kabul edilen kazımalar bile vardır.

Gizemli müzeler bize şunu öğretiyor: bilgi, cevaplardan değil iyi sorulardan büyür. Yerebatan'ın sütunlarından Nemrut'un krallığına, bu yazıdaki yerlerin bir kısmı Quizo'nun seyahat kategorisinde soru olarak karşınıza çıkıyor. Bir rakip bulun; bakalım gizemleri kim daha yakından takip etmiş.